Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), psikoterapi dünyasında “üçüncü dalga” olarak adlandırılan yeni nesil, bilimsel temelli bir terapi yaklaşımıdır . Kısaca ACT (İngilizce “eylem” kelimesi gibi telaffuz edilir) olarak bilinen bu terapi, kronik ağrıdan anksiyeteye, depresyondan stres yönetimine kadar çok geniş bir yelpazede etkinliği kanıtlanmış bir yöntemdir. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), Konya da psikoloji uzmanları tarafından da kullanılan psikoterapi tekniklerindendir.
“ACT, semptomları azaltmaya çalışmak yerine, zengin ve anlamlı bir yaşam yaratmayı hedefler. Acının hayatın kaçınılmaz bir parçası olduğunu kabul ederek, değerleriniz doğrultusunda etkili eylemler almanızı sağlar.”
ACT’nin temel felsefesi, psikolojik acıdan kaçınmak veya onu kontrol etmeye çalışmak yerine, onu kabullenmek ve en derin değerleriniz doğrultusunda hareket etme becerisi olan psikolojik esnekliği geliştirmektir .
Bu yazıda, ACT’nin ne olduğunu, hangi sorunlarda etkili olduğunu, geleneksel terapilerden farkını ve bu terapi sürecinde neler bekleyebileceğinizi bulabilirsiniz.
1. ACT Nedir? Temel Felsefesi ve Amacı
ACT, adını iki temel süreçten alır: Kabul (Acceptance) ve Kararlılık (Commitment). Terapinin özü, zorlu düşünce ve duygularla savaşmayı bırakıp onları oldukları gibi kabul etmeyi (Kabul) ve kişinin kendisi için önemli olan yönde, anlamlı bir yaşam için adımlar atmayı (Kararlılık) öğrenmektir .
ACT’nin hedefi geleneksel terapilerden farklıdır. ACT, semptomları (örneğin kaygıyı, üzüntüyü) doğrudan ortadan kaldırmaya odaklanmaz. Bunun yerine, semptom azalmasını, psikolojik esnekliği geliştirmenin bir yan ürünü olarak görür . Asıl amaç, kişinin acı verici içsel deneyimlerle boğuşarak değerlerinden uzaklaşmak yerine, onlara rağmen anlamlı bir hayat sürmesine yardımcı olmaktır.
Bu yaklaşım, insan zihninin doğasına dair temel bir varsayıma dayanır: İnsan dili ve düşünme biçimi, doğası gereği bizi sık sık değerlendirme, geçmişe takılma ve gelecek endişesi içine sokar . ACT, bu zihinsel süreçlerle kurduğumuz ilişkiyi dönüştürmeyi hedefler.
2. ACT’yi Benzersiz Kılan 6 Temel Süreç
ACT, psikolojik esnekliği inşa etmek için birbiriyle bağlantılı altı temel süreç üzerinde çalışır. Bu süreçler bir arada, zorluklarla daha uyumlu bir şekilde başa çıkmanızı sağlayan güçlü bir yol sunar .
- Kabul (Acceptance): Hoş olmayan düşünce, duygu ve hisleri uzaklaştırmaya çalışmak yerine, onları oldukları gibi, direnmeden ve yargılamadan deneyimlemeye açık olmak.
- Bilişsel Ayrışma (Cognitive Defusion): Düşüncelerimizle aramıza mesafe koyma becerisidir. “Başarısız biriyim” düşüncesini, “Şu anda ‘Başarısız biriyim’ diye bir düşünce geliyor” şeklinde gözlemleyebilmek. Bu, düşüncenin bir gerçek olarak değil, geçici bir zihinsel olay olarak görülmesini sağlar.
- Şimdiki Ana Bağlanma (Being Present): Dikkati geçmişin pişmanlıklarından veya geleceğin endişelerinden çekip, şu anki deneyime, anda olup bitene tamamen odaklanabilmek.
- Bağlam İçinde Benlik (Self-as-Context): Kendimizi, deneyimlerimizden, düşüncelerimizden ve duygularımızdan ayrı, onları gözlemleyebilen bir bilinç olarak görmek. Bu, zorlu zamanlarda bile değişmeyen, istikrarlı bir “ben” hissi sağlar.
- Değerler (Values): Hayatta sizin için gerçekten önemli olan, yol gösterici ilkeleri netleştirmek. Bunlar bir “hedef” değil, seyahat etmek istediğiniz yöndür (örneğin, “şefkatli bir ebeveyn olmak”, “kendine ve başkalarına karşı dürüst olmak”).
- Kararlılıklı Eylem (Committed Action): Yukarıda belirlenen değerler doğrultusunda, somut ve etkili adımlar atmak. Bu, engellere rağmen değerlerinize uygun davranmayı seçmek ve bu yolda sebat etmektir.
3. ACT Hangi Durumlarda Etkilidir?
Araştırmalar, ACT’nin çok çeşitli psikolojik ve fiziksel durumların yönetiminde etkili olduğunu göstermektedir .
- Depresyon ve Anksiyete Bozuklukları: Olumsuz düşünce ve duygularla savaşma döngüsünü kırmaya yardımcı olur.
- Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB) ve Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB): İstenmeyen düşünce ve anılarla ilişki kurma biçimini dönüştürür.
- Kronik Ağrı ve Fiziksel Hastalıklar: Ağrı veya hastalıkla ilgili acı verici duyguların kabullenilmesi ve buna rağmen anlamlı aktivitelere devam edilmesi konusunda destek sağlar.
- Stres Yönetimi ve Tükenmişlik: İş veya günlük yaşam kaynaklı stresle başa çıkmada psikolojik dayanıklılığı artırır.
- Madde Kullanımı ve Bağımlılıklar: Dürtü ve isteklerle daha etkili bir şekilde baş edebilme becerisi kazandırır.
- Yaşam Geçişleri, Yas ve İlişki Sorunları: Zorlu duygusal deneyimlerin içinden, kişisel değerlere bağlı kalarak ilerlemeye olanak tanır.
4. ACT Geleneksel Bilişsel Davranışçı Terapiden (BDT) Nasıl Farklıdır?
ACT ve BDT, her ikisi de bilimsel kanıta dayalı etkili terapi yöntemleridir, ancak yaklaşımları temel bir noktada ayrılır .
| Özellik | Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) | Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) |
|---|---|---|
| Temel Odak | Olumsuz veya işlevsiz düşünce kalıplarını tanımlamak, meydan okumak ve değiştirmek. | Düşüncelerle kurulan ilişkiyi değiştirmek. Onları gerçek olarak değil, geçici zihinsel olaylar olarak görmek. |
| Amacı | Semptomları (üzüntü, kaygı) azaltmak veya ortadan kaldırmak. | Psikolojik esnekliği artırarak, semptomlara rağmen değerler doğrultusunda anlamlı bir yaşam sürmek. |
| Yaklaşım | Düşünce → Duygu → Davranış zincirini yeniden yapılandırmak. | Düşünce ve duyguları kabullenerek, davranışı değerler yönünde şekillendirmek. |
| Metafor | Bilgisayar yazılımındaki bir hatayı düzeltmek gibidir. | Sesini kısmayı öğrenmek gibidir; radyo (zihin) hala aynı şarkıyı (olumsuz düşünce) çalabilir, ama siz onun gürültüsünde kaybolmazsınız. |
Özetle, BDT “düşüncelerinizin içeriğini” değiştirmeye odaklanırken, ACT “düşüncelerinizle olan ilişkinizi” değiştirmenize yardımcı olur .
5. ACT Terapi Sürecinde Neler Olur?
ACT terapisi, danışanın ihtiyaçlarına göre şekillenen esnek ve deneyimsel bir süreçtir . Terapistiniz, size özgü hedefleri anlamak için ilk seansta sizinle detaylı bir görüşme yapacaktır. Süreç boyunca şunları deneyimleyebilirsiniz:
- Pratik Egzersizler: Farkındalık (mindfulness) uygulamaları, nefes egzersizleri ve anda kalmayı sağlayan aktiviteler.
- Metaforlar ve Hikayeler: Soyut psikolojik kavramları somutlaştırmak ve anlaşılır kılmak için güçlü metaforlar kullanılır (örneğin, “düşüncelerinizi bulutlar gibi izlemek”).
- Değerler Keşfi: Sizin için gerçekten önemli olanı keşfetmek üzere sohbetler ve yazma egzersizleri.
- Davranış Deneyleri: Değerleriniz doğrultusunda, günlük hayatta küçük ama anlamlı adımlar planlamak ve bu adımları atmak.
Süreç bazen zorlayıcı olabilir çünkü alışılagelmiş düşünce kalıplarını fark etmeyi ve onlarla yeni bir ilişki kurmayı gerektirir. Ancak terapistiniz, bu yolculukta size rehberlik edecek ve ihtiyaç duyduğunuz tüm desteği sağlayacaktır .
ACT, hayatın kaçınılmaz acılarından kaçmaya çalışmak yerine, onları bir parçamız olarak kabul edip, bize en çok neyin önemli olduğu yönünde cesur adımlar atmamızı sağlayan güçlü bir yaklaşımdır.
Eğer düşünce ve duygularınızın sizi hayatınızın direksiyonundan uzaklaştırdığını hissediyorsanız, ACT bu yolculukta size anlamlı bir yol haritası sunabilir.
Not: Bu yazı, Kabul ve Kararlılık Terapisi hakkında bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi için lütfen bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
Bağlantılar
